Για τις ανάγκες του άρθρου αυτού κάναμε δύο επισκέψεις. Την πρώτη, στο χωριό Ευρωπός του νομού Κιλκίς, και τη δεύτερη στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στην οδό Φιλίππου 5.

Όλα ξεκινούν από το χωριό Ευρωπός. Προσφυγικό χωριό με αρχαία ιστορία, πατρίδα του Σέλευκου Α’ του Νικάτορα, του σπουδαιότερου εκ των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και ηγέτη της δυναστείας των Σελευκιδών. Οι κάτοικοι της Ευρωπού είναι οι πρώτοι Ευρωπαίοι πολίτες, κυριολεκτικά και με τη βούλα! Εκεί, ο Αναστάσιος Κουμαρτζής, ο πατέρας της οικογένειας, κτηνίατρος στο επάγγελμα αλλά παθιασμένος με τα μουσικά όργανα, κυρίως τα αχλαδόσχημα, όπως οι τζουράδες και οι μπαγλαμάδες, ίδρυσε ένα μικρό οργανοποιείο. Ένα πάθος κι ένα όραμα που κληροδότησε στα παιδιά του. Οι τρεις γιοι του, Θεόδωρος, Νικόλαος και Ιορδάνης, με τις σπουδές και την επινοητικότητά τους, μετέτρεψαν την οικογενειακή ενασχόληση σε διεθνές εγχείρημα. Εγχείρημα που το πίστεψαν, το γιγάντωσαν και το απογείωσαν. Κι έτσι, το όραμα του συνταξιούχου τώρα κτηνιάτρου όχι μόνο υλοποιήθηκε, αλλά έγινε το κύριο επάγγελμα της επόμενης γενιάς και συνεχώς εξελίσσεται.

Μπήκαμε στο οργανοποιείο του κ. Τάσου στην Ευρωπό. Ο χώρος μύριζε ξύλο. Στην είσοδο οι στίχοι από τον «Επιτάφιο» του Σείκιλου, το αρχαιότερο γνωστό τραγούδι, του οποίου σώζονται πλήρως και οι στίχοι και η μουσική, χαραγμένα στη λεγόμενη «Στήλη του Σείκιλου» που βρέθηκε το 1883 στη γενέτειρά του, τις Τράλλεις της Μικράς Ασίας (το σημερινό Αϊδίνιο).

ΟΣΟΝ ΖΗΣ ΦΑΙΝΟΥ, ΜΗΔΕΝ ΟΛΩΣ ΣΥ ΛΥΠΟΥ.

ΠΡΟΣ ΟΛΙΓΟΝ ΕΣΤΙ ΤΟ ΖΗΝ, ΤΟ ΤΕΛΟΣ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΑΠΑΙΤΕΙ.

«Όσο ζεις λάμπε, καθόλου μη λυπάσαι. Για λίγο διαρκεί η ζωή, ο χρόνος απαιτεί την πληρωμή του». Αυτά μας τραγουδά ο ποιητής και μουσικός Σείκιλος που έζησε γύρω στο 200 μ.Χ. Στίχοι που δεν έχουν χάσει το νόημά τους στους αιώνες. Στους τοίχους του εργαστηρίου υπάρχουν φωτογραφίες από δεξιοτέχνες μουσικούς με τα χειροποίητα όργανα στα χέρια, όπως ο Ρος Ντέιλι. Όργανα υπό κατασκευή τακτοποιημένα στη σειρά, εργαλεία, καβούκια, κέρατα. Ράφια με ταμπελάκια για τα κλειδιά, τις χορδιέρες, τους καβαλάρηδες και τόσα άλλα εξαρτήματα ποικίλου μεγέθους και υλικού. Η πανεπιστημιακή διατριβή του μεσαίου γιου, Νικολάου Κουμαρτζή, με θέμα την αρχαία λύρα και τίτλο «Lyre 2.0» άλλαξε την πορεία του μικρού οργανοποιείου και την προσανατόλισε αποκλειστικά στην έρευνα και την ανακατασκευή αρχαίων μουσικών οργάνων.

Κι εδώ τίθεται το ερώτημα: πώς είμαστε σίγουροι ότι έτσι ήταν η λύρα και τα άλλα αρχαία όργανα; Η απάντηση βρίσκεται στις αρχαίες πηγές: τοιχογραφίες, αρχαία κείμενα, αναπαραστάσεις μουσικών και χορευτών σε αγγεία και ανάγλυφα, επιγραφές με μουσική σημειογραφία. Αλλά το μαρτυρά και ο μύθος. Ο μικρός Ερμής ξεγλιστρά από την κούνια του, κλέβει τα βόδια του Απόλλωνα και χρησιμοποιώντας το καβούκι μιας χελώνας και χορδές από εντόσθια, δημιουργεί την πρώτη λύρα (την χέλυν). Κι όταν ο Ερμής δώρισε τη λύρα στον Απόλλωνα, το απλό καβούκι χελώνας μετατράπηκε στο υπέρτατο σύμβολο της αρχαιοελληνικής μουσικής παιδείας. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο Απόλλων και οι Μούσες δώρισαν στους ανθρώπους την ικανότητα να απολαμβάνουν τη μουσική, τον ρυθμό και την αρμονία. Ο Απόλλων απεικονίζεται σχεδόν πάντα να κρατά λύρα. Είναι ο θεός της μουσικής, του φωτός και της θεραπείας. Έτσι εξηγείται το ότι οι αρχαίοι συνέδεαν τη μουσική με την ίαση. Ίαση σώματος και πνεύματος. Σε αυτές τις πηγές ανατρέχει η ομάδα του SEIKILO. Συνεργάζεται με φορείς και ειδικούς, και επιδιώκει ακόμα περισσότερες συνεργασίες, για να προσεγγίζει με τη μεγαλύτερη δυνατή πιστότητα την αρχαία μουσική.

Η λύρα είναι απλή στην εκμάθηση κι αυτός είναι πιθανώς ο λόγος που χρησιμοποιήθηκε ως διδακτικό μέσο στην αρχαιότητα. Πώς, όμως, να παίξει την αρχαία λύρα σήμερα ο επίδοξος λυράρης; Ποιες παρτιτούρες να χρησιμοποιήσει αυτός που θα αγοράσει μια αρχαία λύρα; Και ποια τραγούδια μπορεί να παίξει; Τις απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά ήρθε να δώσει το Μουσείο Αρχαίας Μουσικής SEIKILO. Εκεί ο επισκέπτης παρακολουθεί την εξέλιξη της λύρας, από τις πρώτες μαρτυρημένες μορφές του οργάνου από την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία έως την χέλυν, την αρχαιοελληνική λύρα από καβούκι χελώνας. Στο SEIKILO, η συλλογή περιλαμβάνει ανακατασκευασμένα αρχαία μουσικά όργανα, όπως η κίθαρις, η πανδούρα, η βάρβιτος, η φόρμιγξ, αλλά και η λύρα της Ουρ. Παρουσιάζουμε ενδεικτικά ένα όργανο της συλλογής: την εντεκάχορδη λύρα του Απόλλωνα, ιδανική τόσο για ερασιτέχνες που θέλουν να μάθουν να παίζουν ένα αρχαίο μουσικό όργανο, όσο και για έμπειρους μουσικούς με γνώσεις άρπας, κιθάρας ή πιάνου. Με τις έντεκα χορδές της, η λύρα αυτή μπορεί να δώσει χρωματικό εύρος μιας πλήρους οκτάβας. Κατασκευάζεται αποκλειστικά με φυσικά υλικά που ήταν διαθέσιμα στην αρχαιότητα: το κάτω μέρος των χορδών είναι στερεωμένο σε δέρμα ζώου, ενώ η πένα είναι κατασκευασμένη από ξύλο.

Έτσι, στο SEIKILO παρόν και παρελθόν αντιμετωπίζονται στην ενότητά τους. Δεν πρόκειται για προγονολατρία και στείρα αναπόληση του ένδοξου παρελθόντος, ούτε για μουσειακή αναπαράσταση. Στους τοίχους γραμμένοι στίχοι για να εμπνεύσουν, για να δώσουν την ατμόσφαιρα, για να εξηγήσουν σε όσους είναι εξοικειωμένοι με την αρχαία ελληνική γλώσσα. Διαβάζουμε στους στίχους από τον Ομηρικό Ύμνο «Εις Ερμήν» πώς ο νεογέννητος θεός δημιούργησε την πρώτη λύρα, «ὣς ἅμ’ ἔπος τε καὶ ἔργον ἐμήδετο κύδιμος Ἑρμῆς».

«Επιβίωση της αρχαίας λύρας δεν είναι, άραγε, η κρητική λύρα και ο κεμεντζές ή ποντιακή λύρα; Οι λυράρηδες των νησιών μας;» ρωτήσαμε. Παραδόξως η απάντηση ήταν αρνητική. «Μα γιατί;» αναρωτηθήκαμε. «Επειδή οι σύγχρονες λύρες έχουν όλες δοξάρι. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά. Η αρχαία λύρα παιζόταν πάντοτε με πλήκτρο, δηλαδή πένα, ή με τα δάχτυλα. Γι’ αυτό ο ήχος της είναι καθαρός, διαυγής και ρυθμικός, ιδανικός για τη συνοδεία λόγου και ποίησης» μας εξήγησε ο Θοδωρής.

Μας εντυπωσίασε η εξέλιξη του αρχικού πατρικού οράματος και η πολύπλευρη πλαισίωσή του. Πέρα από το Μουσείο, η οικογένεια δημιουργεί τις Εκδόσεις SEIKILO, για να εξερευνήσει θεωρητικά και ερευνητικά την αρχαία μουσική, εκδίδοντας μια σειρά βιβλίων, μουσικολογικού κι άλλου περιεχομένου, που αφορούν εξίσου τον επαγγελματία μουσικό, τον ιστορικό και τον απλό πολίτη. Βιρτουόζοι μουσικοί συνεργάτες έχουν ηχογραφήσει άλμπουμ με τη μουσική της λύρας, διαθέσιμα στο εκθετήριο του Μουσείου. Και δε σταματούν εδώ: οι άνθρωποι του SEIKILO οργανώνουν εργαστήρια εκμάθησης λύρας, συνθέτουν μουσική, λειτουργούν τη μοναδική ακαδημία λύρας, ενώ προσφέρουν και μαθήματα διαδικτυακά. Κάνοντας χρήση της τεχνολογίας, διατηρούν το κανάλι «SEIKILO» στο YouTube, όπου παρουσιάζουν οδηγίες παιξίματος, πρωτότυπες συνθέσεις, αρχαίες μελωδίες, παραδοσιακή μουσική, ακόμη και κινούμενα σχέδια, ώστε να εξερευνηθεί ο κόσμος της αρχαίας λύρας. Στο Μουσείο Αρχαίας Μουσικής SEIKILO, ο επισκέπτης αλληλεπιδρά με τα αντικείμενα, ακούει τον ήχο των αρχαίων οργάνων, ενώ στο τέλος της διαδραστικής ξενάγησης βιώνει μια ξεχωριστή πρακτική εμπειρία: παίρνει στα χέρια του το όργανο και με την καθοδήγηση έμπειρου μουσικού κάνει ένα ταξίδι στους ήχους της αρχαιότητας. Για το ταξίδι αυτό είναι απαραίτητη η προκράτηση θέσης, πριν την επίσκεψη στο μουσείο.

«Για να διατηρήσεις τον πολιτισμό, πρέπει να συνεχίσεις να τον δημιουργείς». Αυτό είναι το μότο του Μουσείου SEIKILO. Οι άνθρωποι του – οργανοποιοί, μουσικοί, μοντέρ και χειριστές κάμερας, ερευνητές, συγγραφείς, επιμελητές των ξεχωριστών εκδόσεων – είναι άνθρωποι με πάθος και σαφή στόχευση: να βρει η αρχαία λύρα τη θέση της στον σύγχρονο κόσμο.